رهروان مهر و کین، اندر باب ایران و امریکا

مورگان شوستر، وکیل آمریکایی

مورگان شوستر، وکیل آمریکایی

رهروان مهر و کین یک مجموعه رادیویی است که علی‌رضا طاهری خبرنگار خبره و قدیمی رادیو آزادی و اکنون رادیو فردا تهیه کرده است. گذشته از شکل روایتی که او برای این مجموعه برنامه انتخاب کرده (که چندان مناسب نیست) محتوای آن بسیار شنیدنی است. این برنامه‌ها گرچه با بی‌طرفی کامل تهیه نشده است اما در بسیاری از موارد به جانبداری نپرداخته و بلکه تنها به حذف بخشی از واقیعت بسنده کرده.فراموش نباید کرد که «رادیو فردا» بابا پول امریکایی اداره میشود.

رهروان مهر و کین بگفته سازندگان آن: «رهروان مهر و کين» نخستين تلاش راديويی برای به دست دادن تاريخچه‌ای فراگير از روابط واشينگتن و تهران بگونه‌ای است که سايه «شايعات» و «مسموعات»، و «گرايش‌های شخصی» آن را تيره و کدر نکرده باشد.


بخش ۰۱-۱۰بخش ۱۱-۲۰بخش ۲۱-۳۰بخش ۳۱-۴۰بخش ۴۱-۵۰متن نوشتاری برنامه‌ها

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-01.mp3|titles=بخش نخست، ایران و آمریکا در برج بابِل – ۰۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش نخست
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-02.mp3|titles=۰۲ – بخش دوم، آرزوی بر باد رفته|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش دوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-03.mp3|titles=بخش سوم، حاجی واشينگتن وارد می‌شود – ۰۳|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-04.mp3|titles=بخش چهارم، چه طرفه ملتی هستند این آمریکایی‌ها – ۰۴|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهارم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-05.mp3|titles=بخش پنجم، آمریکا و نخستین پیشنهاد کشیدن راه آهن در ایران – ۰۵|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش پنجم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-06.mp3|titles=بخش ششم، يک آمريکايی «شهيد» راه مشروطيت در ايران – ۰۶|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش ششم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-07.mp3|titles=بخش هفتم، کشف نفت و آمدن شوستر به تهران – ۰۷|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش هفتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-08.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش هشتم – ۰۸|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش هشتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-09.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش نهم – ۰۹|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش نهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-10.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش دهم – ۱۰|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش دهم

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-11.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش یازدهم – ۱۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش یازدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-12.mp3|titles=۱۲ – رهروان مهر و کين؛ بخش دوازدهم|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش دوازدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-13.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سیزدهم – ۱۳|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سیزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-14.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهاردهم – ۱۴|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهاردهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-15.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش پانزدهم – ۱۵|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش پانزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-16.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش شانزدهم – ۱۶|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش شانزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-17.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش هفدهم – ۱۷|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش هفدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-18.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش هژدهم – ۱۸|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش هژدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-19.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش نوزدهم – ۱۹|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش نوزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-20.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیستم – ۲۰|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیستم

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-21.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌و‌یکم – ۲۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌و‌یکم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-22.mp3|titles=۲۲ – رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌ودوم|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌ودوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-23.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وسوم – ۲۳|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وسوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-24.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وچهارم – ۲۴|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وچهارم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-25.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وپنجم – ۲۵|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وپنجم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-26.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وششم – ۲۶|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وششم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-27.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وهفتم – ۲۷|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وهفتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-28.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وهشتم – ۲۸|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌وهشتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-29.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌ونهم – ۲۹|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش بیست‌ونهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-30.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سیم – ۳۰|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سیم

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-31.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌ویکم – ۳۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌ویکم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-32.mp3|titles=۳۲ – رهروان مهر و کين؛ بخش بخش سی‌ودوم|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش دوازدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-33.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بخش سی‌وسوم – ۳۳|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سیزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-34.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بخش سی‌وچهارم – ۳۴|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وچهارم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-35.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وپنجم – ۳۵|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وپنجم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-36.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وششم – ۳۶|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش شانزدهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-37.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش بخش سی‌وهفتم – ۳۷|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وهفتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-38.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وهشتم – ۳۸|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌وهشتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-39.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌ونهم – ۳۹|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش سی‌ونهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-40.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهلم – ۴۰|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهلم

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-41.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ویکم – ۴۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ویکم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-42.mp3|titles=۴۲ – رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ودوم|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ودوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-43.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وسوم – ۴۳|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وسوم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-44.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وچهارم – ۴۴|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وچهارم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-45.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وپنجم – ۴۵|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وپنجم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-46.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وششم – ۴۶|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وششم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-47.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وهفتم – ۴۷|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وهفتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-48.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وهشتم – ۴۸|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌وهشتم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-49.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ونهم – ۴۹|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش چهل‌ونهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-50.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش پنجاهم – ۵۰|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش پنجاهم
[audio:http://mirza.rezai.net/wp-content/uploads/2011/09/2010-11-Radio-Farda-Rahrovan-e-Mehr-o-Keen-AliRezai-Taheri-Kiaan-Manavi-51.mp3|titles=رهروان مهر و کين؛ بخش پنجاه‌ویکم – ۵۱|artists=رادیوفردا] رهروان مهر و کين؛ بخش پنجاه‌ویکم

رهروان مهر و کین
تاریخچه‌ای از روابط ایران و آمریکا
کاری از: علی‌رضا طاهری ساخته شده در رادیو فردا

متن نوشتاری برنامه‌های رهروان مهر و کین



بخش نخست، ايران و آمريکا در برج بابِل

به روابط ايران و آمريکا که می‌رسيم، انگار به «برج بابِل» رسيده‌ايم: هزاران تن، با هزاران ديدگاه، زير يک سقف؛ اما هزاران تنی که هيچ يک زبان ديگری را در نمی‌يابد.

مورگان شوستر آمریکایی در کاخ اتابک؛ تهران ۱۹۱۱.

مورگان شوستر آمریکایی در کاخ اتابک؛ تهران ۱۹۱۱.

«جان ليمبرت»۱، گروگان پيشين «دانشجويان پيرو خط امام» در ايران، که تا چند هفته پيش بلند پايه‌ترين مسوول مستقيم وزارت خارجه امريکا در پرداخت به مسائل جمهوری اسلامی ايران بود، تالار روابط واشينگتن با تهران را «روحزده» می‌بيند. «انباشته از اشباح ترسناک، اشباحی که بر همه چيز سنگينی می‌کنند.»

شايد حق با «جان ليمبرت» باشد اما هستند کسانی که روابط واشينگتن و تهران را از ديدگاه ديگری ارزيابی می‌کنند. آنها می‌گويند: ايران سرزمين شهرزاد قصه‌گوست. سرزمين هزار و يک شب. سرزمين «هزار افسان» يا هزار افسانه. از همين رو، روابط ايران، سرزمين افسانه‌ها، با جهان بيرون نيز نمی‌تواند رنگ و بوی قصه‌های پر ماجرای هزار و يکشب را نداشته باشد.
در اين روابط ، گاه، جای پای «سندباد»ها، «علی بابا»ها، و حتی «چهل دزد بغداد» را نيز می‌توان ديد.

شهرزاد(قصه گو): «و اما ای ملک جوانبخت …. در آن سوی بحر محيط، در آن سوی درياها و درياها، طرفه سرزمينی است سرشار از عجايب مخلوقات…»

در اين رشته برنامه‌های ويژه به روابط همين «سرزمين عجايب» با «سرزمين شهرزاد قصه‌گو» می‌پردازيم.

از نخستين آگاهی مردمان سرزمين کهنسال ايران درباره قاره آمريکا، ينگه دنيا يا جهان نو، بدرستی و با قاطعيت خبری نداريم. اما در کتاب «الهند»- نوشته «ابوريحان بيرونی»- نابغه علوم روزگار، دو بار به اشاراتی شگفتی‌انگيز برمی‌خوريم.

ابوريحان، زاده «بيرون» يا حومه خوارزم که يکهزار و سی و اندی سال پيش می‌زيست، دو بار در «البيرونی فی تحقيق ماللهند من مقوله مقبولة أو مرذولة» يا باختصار «کتاب الهند»، و يک بار نيز در کتاب «تحديد نهايات الاماکن»، اين نظر قديمی را که بخش آباد و مردم خيز کره زمين، منحصر به ربع شمالی يا «ربع مسکون» است، مردود می‌داند و استدلال می‌کند که بر پايه محاسبات او، در نقطه مقابل «ربع مسکون»، در آن سوی آبها نيز خشکی‌هايی وجود دارد.

شماری از پژوهشگران ايرانی درباره «خشکی»‌هايی که ابوريحان وجود آنها را احتمال داده بود، می‌نويسند:
«اين خشکی آن سوی درياها، با همان سرزمينی برابر می‌شود که ميان اقيانوس های آرام و اطلس جای دارد. و همان سرزمينی است که بيش از چهارصد و شصت سال پس از ابوريحان، بگفته‌ای، کريستف کلمب، دريانورد ايتاليايی، بفرمان پادشاه اسپانيا تصادفاً کشف کرد.»
کريستف کلمب که در جست و جوی راه دريايی جديدی به سوی هندوستان بود، اتفاقاً، بفرمان بخت و باد، سر از ينگه دنيا يا آمريکا درآورد. قاره‌ای نو که بعدها به نام کاشفی ديگر-« آمريگو وسپوچی»۲- آمريکا خوانده شد.

البته جای شگفتی است که ابوريحان چه گونه به وجود چنين خشکی پهناوری در آن سوی آبهای خروشان، پی برد؟ همچنان که در شگفتی فرو می‌رويم که چه گونه در دورانی که از هواپيما- چه رسد به ماهواره – خبری نبود، ابوريحان با قاطعيت می‌گفت و می‌نوشت که جزيره «سرانديب»، «سيلان» بعدی و «سريلانکا»ی امروزی، به شکل گلابی است؟

ايران در گاز انبر «روس منحوس» و «انگليس ابليس»

از نخستين سال‌های کشف قاره نو، سيل مهاجرت از ربع مسکون قديم به سوی آمريکا روان شد و بخش پر ماجرايی از تاريخ بشريت را رقم زد.

پيشينه آمريکای نويافته را به حال خود می‌گذاريم و صرفاً به روابط بخشی از آن، بخش موسوم به ايالات متحده آمريکا با ايران می‌پردازيم.

شهرزاد: «و اما ای ملک جوانبخت…. نخستين آمريکايی‌ها، هنگامی به ايران آمدند که سرزمين شاهنشاهان بزرگ، سرزمين کورش بزرگ، داريوش بزرگ، و سرزمين زادگاه بلند آوازه‌ترين دانشمندان در جهان اسلام، يکی از تيره‌ترين روزگاران تاريخش را می ‌گذراند.
فتحعليشاه، دومين پادشاه قاجار، با فشار شماری از رهبران مذهبی، و زير لِوای پيکار با کفر، درگير جنگی با سپاهيان تزار توسعه‌طلب روسيه شد که برآيند آن از دست رفتن هفده شهر قفقاز و بخش عظيمی از آسيای ميانه و گسستن آنها از دامان سرزمين کهنسال، از ايران بود.»

و بدينسان، قصه ديگری از هزار و يکشب تاريخ ايران زمين، اندک اندک، رنگ می‌پذيرفت. قصه ايران کهنسالی که سپاهيانش از سلاح‌های پيشرفته محروم بودند و در برابر هجوم روس‌ها و ترکان عثمانی مزه تلخ شکست را پی در پی می‌چشيدند. از همين رو، عباس ميرزا، وليعهد فتحعليشاه قاجار، برای رويارويی با تاخت و تاز بيگانگان تشنه قدرت، در پی متحدی در فراسوی مرزهای ايران بود.

انگليسی‌ها که پهناورترين امپراطوری زمانه را بنياد نهاده و خود از توسعه‌طلبی روس‌ها بيمناک بودند، دست وليعهد درمانده قاجاريه را با وعده دوستی فشردند.

ايرانی‌ها اميدوار بودند که با ياری انگليسی‌ها، از شر آنچه «روس منحوس» خوانده می‌شد، رهايی يابند. اما نمی‌دانستند که بزودی يگانگی روس منحوس را با آنچه بعدها «انگليس ابليس» خوانده شد دربرابر خود به چشم خواهند ديد.

انگليسی‌ها، در گيرو دار گرفتاری‌های شاهان قاجار با روسيه، فرصت را مغتنم شمردند؛ چندين جزيره ايرانی را در خليج فارس زير درفش امپراطوريشان گرفتند و حتی هرات را از دائره قدرت قاجاريه بيرون بردند.

نخستين آمريکايی در ايران

درچنين روزگار تيره و تاری بود که پای نخستين آمريکايی‌ها به ايران باز شد. بر پايه اسناد، «جاستن پرکينز»۳ نخستين کسی است که از آمريکا به ايران آمد. (۱۸۳۳ میلادی)

نخستين مسافران آمريکايی در ايران، صرفاً «رهروان مهر» بودند. آنان را کاری با سياست و قدرت نبود. آنها در جامه مبلغان مسيحيت، به ايران، بخصوص به استان آذربايجان آمدند.

بروايتی، نخستين مدرسه طب يا پزشکی مدرن در ايران را نيز همان‌ها در استان آذربايجان بنياد نهادند.

همزمان، آمريکايی‌ها نخستين مدرسه‌های مدرن را با الگوهای آمريکايی در ايران به راه انداختند. دبيرستان «البرز» برای پسران و دبيرستان «نوربخش» برای دختران، تلاش‌های فرهنگی آمريکاييان در ايران را به اوج رساند.

«سَتٌاره فرمانفرماييان»، يکی از پيشگامان مددکاری اجتماعی در ايران معاصر و يکی از نخستين دخترانی است که در دبيرستان نوربخش تهران يا کالج آمريکايی برای دختران دانش آموز ايرانی، آموزش ديد:

«من به دبيرستان آمريکاييان می‌رفتم که اسم آن را دبيرستان نوربخش گذاشته بودند. اين دبيرستان با وزارت آموزش و پرورش ايران قراردادی داشت که بر اساس آن هم برنامه‌های فارسی را اجرا می کردند و هم برنامه‌هايی که خودشان دلشان می‌خواست به انگليسی تدريس شود.
خيلی از ايرانی‌ها، از جمله پدر من و دوستانش، دلشان می‌خواست که بچه‌هايشان در اين مدرسه درس بخوانند. البته دو مدرسه بود، يکی به اسم دبيرستان البرز که مخصوص پسران بود و ديگری هم به نام نوربخش که برای دختران بود. برادران من به دبيرستان البرز می‌رفتند و من و خواهرانم به مدرسه نوربخش می‌رفتيم.»

در بخشی ويژه از همين رشته برنامه‌ها، روابط فرهنگی و آموزشی ايران و آمريکا را بيشتر خواهيم کاويد.

سالها پس از ورود نخستين ميسيونرهای مذهبی، از جمله مبلغان آمريکايی مسيحيت به ايران بود که ايرانی‌ها نيز با خود گفتند چرا مبلغان اسلامی را روانه اروپا و آمريکا نکنند؟

در ماهنامه‌ای به تاريخ رمضان المبارک ۱۳۲۰ هجری قمری که هزينه اشتراک آن سالانه يک تومان بود، با اشاره به يکی از آيات قرآن، از همين نکته ياد شده است:
«…..چه ضرر دارد که ما مدعيان اسلام با امتثال امر آيه مبارکه، دعات اسلاميه به بلاد خارجه بفرستيم و ملل عالم را از استحکام و حقيقت دين مبين مطلع سازيم؟ بخصوص در اين زمانی که اهالی اروپا و آمريکا به نورانیٌت تمدن رسيده‌اند و در هر چيز به نظر بيطرفی می‌بينند و کلمات بحقٌٌه واقعیٌه را از روی انصاف قبول می‌کنند.
خوب است اهل ملت ما از اهل ملت نصرانيت، غيرت و عصبيت دين را ياد بگيرند و فوايد اهميت دعوت به دين و جواب دادن به منکرين دين را از دست ندهند….»

فرستادن «دعات اسلاميه» به «بلاد کفر» خواب شيرينی بود که خواب شيرين ماند و در بيداری تکرار نشد. بر بستر همين خواب خوش، و در بيداری ناخوش واقعيت، عقد دو پيمان معروف به «ننگين» گلستان و ترکمانچای بخش پهناوری از ايران اسلامی را در دامان کفر، و «روس منحوس» جای داد. بدينسان، دوران سلطنت محمدشاه قاجار با حسرت از دست رفتن هفده شهر قفقاز و ترکستان، بسر آمد. آمريکاييان، دورادور، از استان آذربايجان شاهد اين حسرت خواری‌ها بودند.

بر آمدن ستاره اميرکبير در آسمان ابری ايران

شهرزاد: «…. و اما ای ملک جوانبخت، سرزمين هزار و يک شب همچنان غرق در تيره‌روزی بود که محمد شاه قاجار ديده از جهان فرو بست. و اورنگ پادشاهی، از آن فرزند نوجوان او، ناصرالدين ميرزا شد.»
پس از درگذشت محمد شاه قاجار، بلندپايگان حکومت ايران به فرمان «حاج ميرزا آقاسی»، صدر اعظم پادشاه درگذشته، به سفارتخانه انگليس در قلهک رفتند و از ايلچی (سفير) لندن خواستند که با رهنمودهای او، زمام امور ايران را تا رسيدن ناصرالدين ميرزا، وليعهد، از تبريز به تهران در دست گيرند.»

در همين زمينه با سفير روسيه در تهران نيز رايزنی شد. با تاييد اين دو سفير، و نيز تاييد «مهد عليا»- مادر وليعهد- زمينه برای انتقال آرام و بی سر و صدای تخت طاووس به شاهزاده ناصرالدين فراهم شد. ايران گرفتار ذلتی شده بود که حتی برای نشاندن وليعهدی بر جای پادشاهی، بايد از بيگانه پروانه می‌گرفت.

«ميرزا تقی خان»، دستپرورده «قائم مقام‌الملک فراهانی»، صدر اعظم نيکنام، بلند آوازه اما نگونبخت محمد شاه، در نخستين سال‌های پادشاهی او، همراه شاهزاده نوجوان بود، با هزاران آرزو در سر، برای سربلندی ايران.

ميرزا تقی خان، استاد ناصرالدين ميرزای جوان به هيچ روی نمی‌دانست که دست سرنوشت او را نيز همانند اربابش، قائم مقام، قربانی کينه توزی‌های پادشاه قاجار خواهد کرد، و آرزوهايش برای رهانيدن ايران از غرقاب درماندگی و ذلت در برابر قدرتمداران روزگار بر باد خواهد رفت.

علی رضاقلی، مولف کتاب «جامعه شناسی نخبه کشی» درباره ميراز تقی خان – فرزند کربلايی قربان- می‌نويسد:
«ميرزا تقی خان در تاريخ ۲۱ ذيقعده ۱۲۶۴ برابر با اکتبر ۱۸۴۸ (همزمان با ايام اسپنسر، مارکس، اگوست کنت، نيچه، تاماس اديسن، بنز، ميشلن، ولتر، رسو، هگل و کانت) به نام ميرزا تقی خان اميرکبير اتابک اعظم، به منصب صدارت اعظمی ايالات ايران رسيد و بدين طريق برای مدتی کوتاه (سه سال و يک ماه و ۲۷ روز) دومين ستاره شب پانصد ساله ايران درخشيدن گرفت.»

قائم مقام که به نوشته علی رضاقلی، نخستين ستاره شب پانصد ساله تاريخ ايران بود درباره ميرزا تقی خان- برکشيده تيزهوش و تيزبين خود- نوشته بود:
«حقيقت، من به کربلايی قربان حسد بردم و بر پسرش می‌ترسم.»

همايون شهيدی در ديباچه کتاب «سفرنامه شيگاگو، خاطرات حاج ميرزا محمد علی معين‌السلطنه از سفرش به اروپا و آمريکا»، اميرکبير را در ايجاد روابط ديپلماتيک با آمريکا، پيشگام می‌داند و می‌نويسد:
«هنگامی که ميرزا تقی خان اميرکبير به صدارت ايران رسيد، ايران در همان حالی بود که دو سياست امپرياليستی روسيه تزاری و بريتانيای کبير می‌خواستند.
«ميرزا تقی خان اميرکبير در آن آرزو بود که ايران را از حال نيمه جانی در آورد و در کالبد آن روحی تازه بدمد، و پيداست که از جهت سياست خارجی، نخستين کاری که می بايست می کرد قطع پنجه های سرطانی اين دو سياست در ايران بود. وی به دفعات، و به انحاء گوناگون، اين مهم را حالی سفيران روسيه تزاری و بريتانيا در ايران کرد و بارها جلوِ خرده‌فرمايش‌های آنان را گرفت. لکن نفوذ و رسوخ آن دو دولت در ارکان حکومتی ايران بدان حد بود که با اخم و تخم اميرکبير و يا با رد کردن درخواست‌های سفرا يکسره شود و ايران خلاصی يابد. خاصه که هر دوی آن سياست‌ها با هم ساخته بودند که بنيان ميرزا تقی خان اتابک اعظم را برکنند.»

«امير» يکه و تنها بود و نيک می‌دانست که دو ابر قدرت روزگار او- روسيه تزاری و بريتانيای کبير- بيتاب از ميان بردن او هستند.

اميرکبير آن چنان که همايون شهيدی يادآوری می‌کند، در جست و جوی ياری بود که با ياوری او بتواند از دام‌های گوناگونی که نمايندگان استعماری برای او می‌گستردند، جان به در برد و به تلاش‌هايش برای بيرون کشيدن ايران فرو رفته در قرن‌های قرن تاريکی جهل ادامه دهد:

«ذهن نقاد ميرزا تقی خان اميرکبير چنين تشخيص می‌داد که چاره ايران در اين است که روابط خارجی ايران را از دايره انحصار مناسبات با روسيه تزاری و انگلستان، خارج سازد. و با ديگر کشورهای مغرب زمين توسعه دهد. از اين رو ميرزا تقی خان اميرکبير به ايجاد و برقراری روابط سياسی با ممالک متحده آمريکا می انديشيد.»

از اوائل سال ۱۲۶۶ هجری قمری، ميرزا تقی خان اميرکبير به ميرزا محمد خان مصلحت گذار استانبول۴ دستور فرستاد که با نماينده آمريکا در استانبول درباره بستن قراردادی بين دو دولت گفت و گو کنند.

«وزير مختار آمريکا، «جرج مارش»۵ از اين فکر استقبال کرد و «زاکاری تيلر۶» ، رئيس جمهوری وقت ممالک متحده آمريکا نيز آن را تاييد کرد. اختيارنامه «مارش» برای مذاکره و بستن قرارداد بين ايران و ممالک متحده آمريکا در بيست و ششم ژوئن ۱۸۵۰ (يکصد و شصت سال پيش) به امضا رئيس جمهوری، صادر گشت.»

در پی يک سال و سه ماه گفت و گوی ميرزا محمدخان با «جرج مارش»، ايران و آمريکا روز نهم اکتبر ۱۸۵۱ زير عنوان« عهدنامه دوستی و کشتيرانی»، قراردادی با يک ديگر بستند.

بر پايه همين قرارداد، دو طرف از حق کشتيرانی آزاد در رودخانه‌های دو کشور بدون هيچ ممانعتی برخوردار می‌شدند.

از اين ماده عهدنامه می‌توان نتيجه گرفت که به نوشته همايون شهيدی، «اميرکبير در پی جلب علاقه آمريکا به ايران، خاصه به خليج فارس بود.»

از امضاء اين عهدنامه يک ماهی بيشتر نگذشته بود که اميرکبير به فرمان ناصرالدين شاه، برکنار شد تا به زودی رگ‌هايش را بگشايند و به ديار نيستيش بفرستند.

«کارول اسپنس»۷، وزير مختار آمريکا در استانبول- پايتخت امپراطوری عثمانی- نوشت: «دولت بريتانيای کبير از نفوذ خود در تهران بهره گرفت و دولت ايران عهد نامه دوستی با آمريکا را تصويب و مبادله نکرد.»

ميرزا تقی خان از بلندای قدرت چنان به زير کشيده شد که ناصرالدينشاه حتی از ديدار او پرهيز می‌کرد. او تلخکام، درمانده و آماده مرگ ناگزير در آخرين نامه‌اش به پادشاه قاجار، پادشاهی که پايه های فرمانروائيش را خود استوار کرده بود، نوشت:
«قربان خاک پای همايونيت شوم…. جسارت است اما
چو آيد به مويی توانی کشيد چو برگشت زنجيرها بگسلد
باری، معلوم است مقدر آسمانی در تمامی کار اين غلام است. زيرا
“زمنجنيق فلک سنگ فتنه می‌بارد”
اولاً از خدا مرگ می‌خواهم که اين روزهای زيادتی را نبينم . ثانيا الحکم لله به قضای آسمانی و حکم پادشاهی حاضرم. امر همايون مطاع…»
بر پای اين نامه مهر عبدالراجی محمد تقی و عبارت «لا اله الا الملک الحق المبين». محمد تقی ، به چشم می‌خورد.

رگ‌های امير را می گشايند

«زمنجنيق فلک سنگ فتنه می‌بارد
من ابلهانه گريزم به آبگينه حصار»
اين زبان حال «امير» بود.

ميرزا تقی خان، همه آرزوهايش از جمله آوردن آمريکايی‌ها به ايران، به اميد قطع نفوذ دو قدرت استعمارگر روسيه و بريتانيا را بر باد رفته می‌ديد.
ناصرالدينشاه، ديده بر تمامی خدمت‌های مردی که خود اتابک اعظمش ناميده بود فرو بست. فرمان کشتن ميرزا تقی خان را صادر کرد:
«چاکر آستان ملائک پاسبان، حاج عليخان، فراشباشی شهرياری به فين کاشان رفته ميرزا تقی خان فراهانی را راحت نماييد.»

با قتل اميرکبير، آرزوی او در ايجاد رابطه ديپلماتيک تهران با واشينگتن، تاسيس سه کنسولگری آمريکا در تهران و تبريز و بوشهر و سه کنسولگری ايران در واشنگتن، بوستون و نيواورلئان، و نيز آرزوی حضور نيروی دريايی آمريکا در خليج فارس برای پايان دادن به يکه تازی بريتانيا در آن آبراهه، بر باد رفت.

در دنبال اين رشته برنامه‌های ويژه به روابط ايران و آمريکا در دوران جانشين ميرزاتقی خان امير کبير خواهيم پرداخت.

۱- John Limbert
Amerigo Vespucci – ۲
Justin Perkins -۳(پنجم مارس ۱۸۰۵- ۳۱ دسامبر ۱۸۶۹)

Istanbul -۴: سپاهيان سلطان محمد عثمانی، معروف به “فاتح” به حومه قسطنطنيه که رسيدند، از رهگذری پرسيدند:”اين جا کجاست؟”، و پاسخ شنيدند: “استان پولی است.” يعنی بيرون يا حومه “شهر بزرگ، قسطنطنيه است. از آن زمان نام “استانبول” بر قسطنطنيه ماند که گاهی سهواً “اسلامبول” نيز نوشته می‌شود.
۵ George Marsh
Zachary Taylor (November ۲۴, ۱۷۸۴ – July ۹, ۱۸۵۰-۶ ) دوازدهمين رئيس جمهوری آمريکا
۷- Carol Spence


بخش دوم، آرزوی بر باد رفته

با قتل اميركبير، آرزوى او در ايجاد رابطه ديپلماتيك تهران با واشينگتن، تاسيس سه كنسولگرى آمريكا در تهران و تبريز و بوشهر و سه كنسولگرى ايران در واشنگتن، بوستون و نيواورلئان، و همچنین حضور نيروى دريايى آمريكا در خليج فارس براى پايان دادن به يكه تازى بريتانيا در اين آبراه مهم، بر باد رفت.

عهدنامه دوستى واشینگتن و تهران در زمان ناصرالدین شاه بسته شد.

عهدنامه دوستى واشینگتن و تهران در زمان ناصرالدین شاه بسته شد.

جانشين ميرزا تقى خان اميركبير، ميرزا آقاخان نورى، يكسره سرسپرده سياست بريتانيا در تهران بود. از همين رو، انديشه ايجاد روابط ديپلماتيك ايران و آمريكا در دربار شاه قاجار بايگانى شد و نزديك به پنج سال خاك خورد تا سرانجام در پى برآمدن ابرهاى تيرگى در آسمان روابط لندن و تهران، ناصرالدين شاه بار ديگر به ياد ينگه دنيا افتاد.
با قطع روابط ايران و بريتانيا، در پى زياده روى هاى لندن، به خصوص بيرون بردن هرات از قلمرو ايران، ناصرالدين شاه از مصلحت گذار (نماينده ديپلماتك) ايران در استانبول، دربار عثمانى، خواست كه «خيلى محرمانه» براى خريد چند كشتى جنگى و استخدام ملوانان آمريكايى ، با كارول اسپنس، وزير مختار آمريكا گفت و گو كند.

مصلحت گذار دربار قاجار در «باب عالى» يا دربار خلفاى عثمانى، به فرمان ناصرالدين شاه، بى درنگ، با كارول اسپنس، وزير مختار آمريكا به گفت و گو نشست و يادآور شد كه براى بستن پيمانى بازرگانى و سياسى ميان واشنگتن و تهران ماموريت دارد.

بر پايه همين گفت و گوها، مصلحت گذار ايران در استانبول طرحى هشت ماده اى را پيشنهاد كرد كه ماده هشتم آن، تيره روزى ايران در آن روزگار را به روشنى نشان مى دهد.

در ماده هفتم آمده است: «از آن جا كه دولت ايران در خليج فارس بحريه جنگى يا نيروى دريايى ندارد، نيروى دريايى آمريكا كشتى هاى تجارى ايران را زير حمايت خود مى گيرد.»

و بر پايه ماده هشتم….« دولت آمريكا تعهد مى كند كه جزائر و بندرهاى ايرانى را از تسلط دولت انگليس و تعرض امام مسقط حفاظت كند.»

همزمان، «جان داوود خان» مترجم اول دولت ايران نيز گفت و گوهايى را براى عقد پيمان دوستى واشینگتن و تهران با «هنرى جكسن»، وزير مختار آمريكا در وين – پايتخت اطريش- آغاز كرد.
«هنرى جكسن» چكيده اين گفت و گوها را، به دليل بى اعتماديش به پستخانه، با پيك سياسى به واشينگتن فرستاد. جاسوسان قدرت هاى بزرگ استعمارگر، با چشم و گوش باز، همه جا بودند.

از سوى ديگر، ميرزا قاسم خان والى، وزير مختار ايران در پطرزبورگ يا به قول آن روزگار- پطرزبورغ – با سفير آمريكا در دربار تزار روسيه، باب گفت و گوهايى مشابه را گشود.

ميرزا قاسم خان والى در يادداشتى به تاريخ سيزدهم جمادى الاول ۱۲۷۲ از پطرزبورگ به وزارت خارجه ايران نوشت:

«از قرارى كه ايلچى دولت آمريكا نوشته و گفته، با اكثر بلكه با همه دولت ها عهد دوستى دارند، مگر با دولت عليه ايران. و بسيار طالب هستند. مكرر به كمترين گفته است كه اين مكالمه بين ما محرمانه بماند. تا ان شاء الله امر به انجام برسد. زيرا اگر چه با انگليس عهد دوستى داريم لكن آنها باطناً راضى نيستند كه دولت آمريكا با دولت عليه ايران عهد تجارت و دوستى داشته باشد…..بالجمله دولت مشاراليها با دولت انگليس باطناً خوب نيست. و دولت انگليس هم جميع امورات خود را با دسيسه مى گذراند. و اين هم در اين ولا مشهور است كه اگر چه دولت آمريكا با دولت انگليس هم عهد مى باشند، لكن هر دو عليه همديگر افكارهاى ديگرى دارند.»

آن چه ايران از آمريكا مى خواست

ا قتل اميركبير، آرزوى او در ايجاد رابطه ديپلماتيك تهران با واشينگتن، تاسيس سه كنسولگرى آمريكا در تهران و تبريز و بوشهر و سه كنسولگرى ايران در واشنگتن، بوستون و نيواورلئان بر باد رفت.

ا قتل اميركبير، آرزوى او در ايجاد رابطه ديپلماتيك تهران با واشينگتن، تاسيس سه كنسولگرى آمريكا در تهران و تبريز و بوشهر و سه كنسولگرى ايران در واشنگتن، بوستون و نيواورلئان بر باد رفت.

زمينه براى نزديكى ايران و آمريكا، با شتاب، و دور از چشم جاسوسان امپراطورى بريتانيا فراهم مى شد. ماده هاى سيزدهم ، چهاردهم و پانزدهم طرح پيشنهادى ايران براى بستن «عهد نامه مودت» يا دوستى با آمريكا، بن بستى بزرگ پديد آورده بود.

بر پايه ماده سيزدهم …..

«دولت آمريكا تعهد مى كند در مدت دو سال از تاريخ انعقاد اين قرارداد، امام مسقط را تنبيه كند. و جزائر خليج فارس از جمله بحرين را از تسلط ديگران بيرون آورد. و به ايران بازگرداند….»

بر پايه ماده چهاردهم …..

«كشتى هاى تجارى ايران حق دارند كه پرچم آمريكا را بر فراز خود نصب كنند. و نيروى دريايى آمريكا از كشتى هاى ايران پاسدارى كنند كه در دريا تجاوزى به آنها نگردد.»

و سرانجام در ماده پانزدهم آمده بود….

«از آن جا كه دولت ايران كشتى جنگى ندارد، و دولت آمريكا از برقرارى روابط بازرگانى با ايران سود كلانى خواهد برد، نيروى دريايى آمريكا، درياهاى ايران را از نقشه هاى سوء دشمنان ، پاسدارى و حفاظت مى كند و كشتى هاى جنگى آمريكا اجازه دارند وارد بنادر و لنگرگاه هايى كه ايران تعيين مى كند بشوند و يا پهلو بگيرند.»

ايرانى ها درباره آمريكا آگاهى چندانى نداشتند

بيشتر ايرانيان درباره كشور نوپاى آمريكا آگاهى چندانى نداشتند تا جايى كه حتى يكى از مترجمان دربارى، نام «واشينگتن» را به سياق زبان فرانسه اى كه مى دانست، «وازنتن» ثبت كرده است !

در چنين شرایطى، پافشارى ايران بر سه ماده از طرح پيشنهاديش براى بستن پيمان دوستى با آمريكا، گفت و گوهاى واشينگتن و تهران را به بن بست كشيده بود.

بر پايه سه ماده ياد شده، آمريكا تعهد مى كرد كه از كشتى هاى ايرانى در خليج فارس پاسدارى كند. در ظرف مدتى پس از عقد قرارداد، امام مسقط را گوشمالی دهد، بحرين را به ايران بازگرداند، و جان كلام اين كه به سود ايران در برابر قدرت نمايى هاى پهناورترين و قدرتمندترين امپراطورى آن روزگار- بريتانياى كبير-، كه در قلمرو آن آفتاب هرگز غروب نمى كرد، بايستد.

«كارول اسپنس»، وزير مختار آمريكا در استانبول ، پايتخت امپراطورى عثمانى، در نامه اى به مصلحت گذار ايران در همان شهر صريحاً نوشت كه پذيرفتن اين شرايط ايران، براى واشينگتن يكسره ناممكن است.

هم او به «ميرزا ملكََم خان»، فرستاده ايران، پيشگويانه يادآورى كرد:

«سرنوشت آمريكا اين است كه تجارت آينده جهان را قبضه كند و روزى خواهد آمد كه دوستى آن كشور براى دولت و ملت ايران سودمند خواهد بود.»

«اندرو گِرِگ كِرتين»، يكى از وكلاى ايالت پنسلوانيا در مجلس نمايندگان آمريكا بر آن شد كه در جلسه بحث پیرامون راه اندازی سفارت آمریکا در تهران، ايران را به همكارانش بيشتر بشناساند.

«اندرو گِرِگ كِرتين»، يكى از وكلاى ايالت پنسلوانيا در مجلس نمايندگان آمريكا بر آن شد كه در جلسه بحث پیرامون راه اندازی سفارت آمریکا در تهران، ايران را به همكارانش بيشتر بشناساند.

در مرحله آخر، اين پيشنهاد به عنوان جايگزين سه ماده بحث انگيزدر طرح پيشنهادى ايران، در ميان گذاشته شد كه «دولت آمريكا به ايران كشتى قرض خواهد داد تا جزائر متعلق به ايران را به اطاعت از خود درآورد. دولت ايران همچنين اجازه خواهد داشت كه پرچم آمريكا را در كشتى هايش نصب كند.»

اما دامنه جنگ بريتانيا با ايران، به خصوص بر سر جدايى هرات از ايران، مانع از پذيرش اين پيشنهاد نيز شد.

به زودى روشن شد دربار قاجار بيش از آن كه در پى بستن پيمان دوستى با آمريكا باشد، در پى بهره گيرى از چنين انديشه اى براى در فشار گذاشتن امپراطورى بريتانياست.
در كتابچه دستورالعمل براى «فرخ خان امين الدوله غفارى»، فرستاده ايران به اروپا براى حل اختلافات لندن و تهران آمده بود:

«المقرب الخاقان در پاريس عهدنامه دولت ايران عليه را با دولتين آمريكا و نمسه، موافق فصولى كه معين است منعقد نمايد. و سعى زياد در انعقاد و اتمام آن نمايد.»

در ادامه همين رهنمودها، به فرخ خان امين الدوله غفارى يادآورى مى شود: «ايلچى كبير دولت عليه با دولت انگليس عهد و شروط نمايد كه دولت ايران از معاهده با دولت آمريكا مى گذرد. به شرط اين كه دولت انگليس هم از هرات يا هرات و قندهار بگذرد. اين دو ولايت را دولت ايران تصاحب ملكى و تصرف دائمى نمايد…..»

ايران در پى استخدام آمريكايى ها براى جنگ با انگليسى ها

بريتانيا روز به روز فشار بر ايران را افزايش مى داد تا از هرات و قندهار چشم بپوشد و همزمان از مجازات يكى از اتباع ايران كه خود را از اتباع بريتانيا نيز خوانده بود، سر باز زند.

بيم جنگى تمام عيار ميان ايران و بريتانيا روز به روز پر رنگ تر مى شد. از همين رو، دربار قاجار، آن چنان كه از حاشيه نويسى ميرزا آقا خان نورى صدر اعظم، بر نامه اش به فرخ خان امين الدوله برمى آيد، در انديشه به كار گرفتن جنگيان مزدور و گرفتن وام از آمريكا شد.

«برادر من ! اگر ديديد كه كار با انگليس نمى گذرد و حتماً جنگ را با ما خواهند كرد، چنان كه نوشته بوديد، معلم و سركرده و مهندس فرنگى بيكار زياد در اسلامبول است كه به خدمت دولت ايران مايل هستند. البته چند نفر مهندس كه خاطر جمع باشيد در قشون ايران خواهند ماند و مقابل انگليس ايستادگى خواهند كرد، اجير كرده و روانه داريد و نيز با ينگه دنيا حرف زده و به قدر يك كرور الى دو كرور به عنوان قرض جابه جا نماييد كه در صورت ضرورت قرض نماييم كه پول، ضرور داريم. البته البته غفلت ننماييد…..»

شايد اين نخستين بارى باشد كه از دلار و قرض گرفتن از آمريكا در تاريخ ايران زمين ياد مى شود.

عهدنامه دوستى و تجارت ايران و آمريكا

سرانجام، در پى گفت و گوهاى بي شمار در پشت درهاى بسته و دور از چشم و گوش جاسوسان روس و انگليس، ناصرالدين شاه «عهد دوستى و تجارت» ميان ايران و آمريكا را با آب و تاب هر چه تمامتر امضاء كرد:

بسم الله الرحمن الرحيم”

ما پادشاه بالاستقلال و شهريار بالاستحقاق، زيب افزاى سرير

خلافت و تاجدار زينت بخش اريكه سلطنت و شهريارى، محيى آثار عدل و انصاف ، ماحى علائم جور و اعتساف، داور تاج و تخت، داراى فر و بخت، شكوه بخشاى ديهيم و نگين بلاد اسلام و المسلمين، ملك عدالت گستر، خديو رعيت پرور، افتخار ملوك كيانى، مالك بالارث كل ممالك ايران، موافق مبارك سطور، به هر كس بتواند تعلق داشته باشد، معلوم مى فرماييم كه در پانزد شهر ربيع الثانى هذا السنه ۱۲۷۳ در اسلامبول، فيمابين اعليحضرت ملوكانه ما و رئيس ممالك مجتمعه آمريكاى شمالى …. عهد دوستى و تجارت قرار داده و منعقد شده است ….»

اين پيمان زير عنوان رسمى «عهد نامه دوستى و تجارت» در هشت ماده رسميت يافت. اما خواست راستين دربار قاجار از عقد اين عهدنامه، يعنى دستيابى به پشتبانى آمريكا و در فشار گذاشتن بريتانيا براى گذشت در قبال ايران، ميسر نشد و لندن سپاهيانش را روانه محمره- خرمشهر امروز- كرد.

در اين حال، «ميرزا سعيدخان»، وزير امور خارجه ايران، در نامه اى به وزير مختار دربار قاجار در پطرزبورگ- دربار تزار روس- علت آغاز دشمنى آشكار لندن با ايران را «مفقود» شدن نامه اى دانست كه در آن از مصلحت گذار ايران در استانبول- دربار خلفاى عثمانى – خواسته شده بود كه با ايلچى يا سفير آمريكا در آن شهر براى عقد عهده نامه دوستى و تجارت گفت و گو كند.

اين نامه چگونه مفقود شد؟ تا امروز نيز نمى دانيم !

نامه ايران و آمريكا در دست جاسوسان

ميرزا سعيد خان با اشاره به نامه پيشنهاد دوستى ميان ايران و آمريكا، و به گفته او «مفقود شدن» آن مى نويسد:

«پاكت به دست كارگزاران دولت انگليس افتاد. پاكت را گشودند و از مكنونات اولياء دولت ايران – كه منافى خواهش و ميل آن ها بوده – استحضار به هم رسانيدند. به ملاحظه عناد باطنى كه با دولت آمريكا دارند و بالبداهه معلوم است كه نمى خواهند ابداً هيچ دولتى با دولت مشاراليها راه دوستى داشته باشد، و نظر به دور انديشى ها و خيالات فاسده دور و دراز، بناى بد رفتارى و بهانه جويى ها با دولت ايران گذاشتند و رفته رفته كار را به جدال كشيدند. و الان دولت ايران در حقيقت رهين دوستى دولت آمريكاست، و هر گاه درست ملاحظه شود در سر دوستى آن دولت است كه با دولت انگليس محاربه مى كند. و متحمل اين همه مخارج شده و مى شود. و معلوم نيست كه مآل اين امر به كجا منتهى خواهد شد؟ و هر گاه آن برادر بتواند، نه بطور تكليف، ايلچى آمريكا را وادارد كه مراتب را به دولت متبوعه بنويسد، خيلى خوب است.»

عهد دوستى واشینگتن و تهران بسته شد اما كنگره يا دو مجلس نمايندگان و سناى آمريكا همچنان زير بار تصويب لايحه تاسيس سفارتخانه آن كشور در ايران نمى رفت.

بيشتر نمايندگان دو مجلس آمريكا مى گفتند : هزينه ايجاد سفارتخانه در ايران، هزاران كيلومتر دورتر، موجه نيست…. بيشتر اين نمايندگان حتى به درستى نمى دانستند كه ايران پريشان روزگار آن دوران، در كدام نقطه از نقشه جهان جاى دارد!

نماينده ايالت «ويسكانسين»، در دفاع از طرح تامين پنج هزار دلار اعتبار حقوق كاردار و سركنسول آمريكا در تهران ، در سخنرانى شورانگيزى از اهميت داد و ستد با ايران ياد كرد، از جمله اهميت تجارت نفت با ايران ….البته نه خريد نفت ايران كه منابع آن هنوز كشف نشده بود، بل فروش نفت آمريكا در بازارهاى ايران!

وزير مختار پيشين آمريكا در اطريش نيز در نامه اى به وزير خارجه آن كشور يادآور شد كه «پنبه آمريكا را ممكن است بتوان در ايران رواج داد چنان كه نفت آمريكا اكنون در اين كشور راه يافته است.»

اما ايران ، براى قانونگذاران آمريكايى همچنان سرزمينى دوردست و از ياد- حتى خدا- رفته بود كه ثمرى براى ساكنان ينگه دنيا نداشت. از همين رو، «اندرو گِرِگ كِرتين»، يكى از وكلاى ايالت پنسلوانيا در مجلس نمايندگان آمريكا بر آن شد كه ايران را به همكارانش بيشتر بشناساند:
«جمعيت ايران نزديك به هشت ميليون تن است. مساحت ايران سه برابر مساحت فرانسه است. شهرهاى بزرگ و ثروتمند در ايران فراوان است. تبريز يكصد و بيست هزار تن جمعيت دارد. تهران هشتاد و پنج هزار تن و مشهد هفتاد هزار، اصفهان شصت هزار و يزد چهل هزار تن ….
يكى از كالاهاى آمريكا در بازار ايران كه بايد به ديده اهميت آن را نگاه كرد، يك قلم چهار ميليون دلار پنبه است كه تنها در سال گذشته وارد تبريز شد كه بخش عمده آن محصول آمريكاست كه در آغاز به بريتانيا و از آن جا به صورت پارچه به ايران وارد شده …»

«اندرو گرگ كرتين» سپس كوشيد تا گذشته درخشان ايران زمين را به همكارانش يادآورى كند….

«ايران شايد هرگز نتواند مانند روزگار كورش بر جهان فرمان براند. اما بر اثر گردش روزگار و چرخش تاريخ روزى خواهد آمد كه نفوذ بازرگانى و آيينى ايران، صدها ميليون تن از جامعه بشرى را در قلمرو خود خواهد گرفت……»

در پى شور سوم، طرح پيشنهادى تصويب شد. و كنگره آمريكا با اصلاحيه اى ، روز پنجم اوت ۱۸۸۲، قانون تاسيس سفارت آن كشور در ايران را تصويب كرد.

آغاز شاهراه مهر

رهروان مهر و كين به جنبش درآمدند. در ژانويه ۱۸۸۳ به فرمان پرزيدنت «چسترآرثر»، رئيس جمهورى آمريكا، نخستين سفير آمريكا در ايران – «اس.جى. بنجامين» – به تهران گسيل شد.

روزنامه «شرف» درباره او نوشت:

«جناب مستر بنژامين، وزير مقيم ممالك متحده ينگه دنيا، مقيم دربار دولت عليه ايران، از سلسله يكى از خانواده هاى اصيل قديم است كه در دويست و پنجاه سال پيش از اين از انگلستان به آمريكا مهاجرت و مسافرت نمودند.

جناب مشاراليه، يكى از موسسين ممالك ماساچُست و كانيك تيك مى باشد. والد معزى اليه چند مدتى به سمت قنسولگرى در دربار يونان بوده است. و معزى اليه پس از فراغت او از تحصيل در مدرسه علميه و صناعيه آن وقت، شروع به خواندن و فرا گرفتن قانون نمود. و بعد سالى از آن منصب استعفا كرده داخل دايره ادبيات و صنايع شد و پانزده جلد كتاب در علوم ادبيه و صنايع و تاريخ تصنيف نمود.

وى در ماه ژانويه سال يكهزار و هشتصد و هشتاد و سه مسيحى به سمت وزير مقيمى از طرف دولت جمهورى اتائونى مامور به اقامت در دربار دولت عليه ايران گرديد.»

روزنامه شرف، شماره بيست و هشتم جمادى االاخرى ۱۳۰۲ – يكصدو بيست و هفت سال پيش – كه در اين نوشته روزنامه شرف منظور از «ماساچست»، ايالت «ماساچوستس»، و منظور از «كانيك تيك»، ايالت «كنه تيكات»۷، و منظور از «اتائونى»، ايالت متحده است كه در زبان فرانسوى آن را «اتازونى» مى گويند.

نخستين نماينده آمريكا وارد تهران مى شود

«سميوئل گرين بنجامين» در اوائل شعبان ۱۳۰۰- يكصد و بيست و نه سال پيش – به دنبال استقبال پرشور از او در بندر انزلى، وارد تهران مى شود. و روز پنجم شعبان همان سال، ناصرالدين شاه به او بار مى دهد.

در همين ديدار رسماً موسوم به «شرفيابى»، سميوئل گرين بنجامين، نامه چستر آرثر، رئيس جمهورى آمريكا را به پادشاه ايران تقديم مى كند:

از چستر . اى . آرثر”
رئيس جمهورى ممالك متحده آمريكا
به اعليحضرت شاه ايران ….
دوست خوب و بزرگ !

كنگره ممالك متحده اجازه داده است كه هيات ديپلماتيكى به دربار تهران اعزام شود. من ؛ اس . جى . بنجامين را كه يكى از هموطنان معتبر ما مى باشد جهت اقامت در جوار دولت آن حضرت، به عنوان وزير مقيم و جنرال قنسول ممالك متحده آمريكا انتخاب نمودم . مشاراليه ها را كه اطلاع كاملى از دوستى ما نسبت به آن حضرت دارد روانه دربار و دولت آن اعليحضرت كردم تا خواست هاى خالصانه ما را به جهت حفظ دوستى با ملت و دولت ايران برقرار نمايد. و نزديكترين و صلحجويانه ترين روابط متقابل سودمند هر دو كشور را براى هميشه حفظ كند.

با اطلاعى كه من از توانايى و پاكدامنى مشاراليه دارم، مطمئنم كه مورد پذيرش آن اعيلحضرت واقع خواهد شد وظايف محوله را به نحوى كه حاكى از حسن نيت اين دولت نسبت به آن اعليحضرت بوده و در جهت پيشرفت منافع متقابل هر دو كشور مى باشد، انجام خواهد داد.
از خداوند متعال سلامت و حفظ وجود آن اعليحضرت را مسالت دارم.

هفتم مارس يكهزار و هشتصد و هشتاد وسه در واشينگتن تحرير گرديد.
دوست خوب شما . چستر. اى .آرثر»

از سوى ديگر، «حاج حسينقلى خان معتمد الوزراه»، بعدها «صدر السلطنه» ، پسر هفتم ميرزا آقاخان نورى – صدر اعظم معروف به انگوفيل يا دوستدار انگليس– به عنوان نخستين وزير مختار ايران در آمريكا برگزيده شد.

….و چون حكايت به اينجا رسيد، شهرزاد لب از قصه فرو بست.

خواهر كهترش، دنيازاد گفت: اى خواهر، طرفه حكايتى گفتى. اما آيا عاقبت الامرعهد مودت ينگه دنيا با بلاد پارس برقرار شد يا نه؟

شهرزاد گفت: شب به سر آمده، سپيده مى دمد. اگر از هلاك برهم و ملك مرا واگذارد، عقده هاى عهد ميان ينگه دنيا و خطه پارس را بيشتر خواهم شكافت.

بخش سوم، حاجی واشنگتن وارد میشود

«شاهراه مهر»، اندک اندک، در زير پای آمريکا و ايرانزمين استوار می‌شد؛ در زير پای دوکشور، يکی نورسيده، ديگری باستانی و کهنسال. دو کشوری که درباره يک ديگر چندان چيزی نمی‌دانستند. آمريکا، برای ايران و ايرانيان، «ينگه دنيا»، جهان نوی بود که در آن سوی آب‌ها، اندک اندک، می‌خواست سری در ميان سرها در آورد، و ايران، برای آمريکاييان، سرزمين گربه‌های ايرانی بود، سرزمين فرش‌های ايرانی بود.

ايران سرزمين «قصه پريان» بود، سرزمينی که واژه «پری»۱ و «فری»۲ را به زبان انگليسی وام داده بود. ايران سرزمين بازارهای عطرآگين بود، بازارهايی که در آن «يار» را می‌ديدی و به او دل می‌باختی. بازتاب اين چنين شناختی از ايران را تا روزگار ما نيز می‌توان در آمريکا بروشنی ديد؛ برای نمونه، در ترانه «در بازاری ايرانی» که خواننده نامدار آمريکايی «سامی ديويس جونيور۳» نيز آن را خوانده است، با اين آهنگواژه‌ها:
«هنگامی که روشنايی اندک است
انديشه‌هايم به سرزمينی دوردست
بال می‌گشايد
در آن سوی درياها
ماه عنبرين و عطر شيرين شرق عرفانی
مرا فرا می خواند
در بازاری ايرانی
من و عشق
چهره به چهره روبرو می‌شويم
هنگامی که زنگ نيايشگاه‌ها فرياد بر می‌دارند
دو دل هماغوشی شيرينی را
با يک ديگر قسمت می کنند
او همانند رويا
رفت
اما افسونش همچنان برجاست
در بازاری ايرانی بود که من عشق را يافتم
و دل را باختم.»

ايران برای ايرانيان سرزمين هزار و يک شب بود….

شهرزاد: «…و اما ای ملک جوانبخت! سرنوشت چنين رقم زده بود که فرزند يکی از شهره‌ترين حاميان سياست “انگريز” در ايران، انگريز مخالف قربت و نزديکی ينگه دنيا و ايرانزمين، به نمايندگی اقليم پارس، روانه سرزمينی در آن سوی درياها شود که پای “سندباد بحری” نيز به آن نرسيده بود.»

*حاجی واشينگتن وارد می‌شود

حسینقلی خان (حاجی واشینگتن)

حسینقلی خان (حاجی واشینگتن)

دو سال پس از تاسيس نخستين کنسولگری و دفتر نمايندگی ديپلماتيک آمريکا در تهران (در سال ۱۸۸۶)، «حاج حسينقلی خان معتمدالوزاره»، فرزند هفتم «ميرزاآقاخان نوری»، جانشين ميرزا تقی خان اميرکبير، صدر اعظم بلند آوازه اما ناکام و مقتول ناصرالدينشاه، به نمايندگی ايران در واشينگتن برگزيده شد، و نخستين دفتر نمايندگی ديپلماتيک ايران در پايتخت آمريکا را بنياد نهاد. روزنامه «شرف» درباره او نوشت:

«جناب حاج حسينقلی خان وزير مختار دولت عليه در صفر سنه يکهزار و دويست و شصت و پنج متولد شده و تا شانزده سالگی در حجر تربيت مرحوم ميرزا آقاخان صدر اعظم، پدر خود مشغول تحصيل خط و ربط بودند تا خود را به فنون ادبيه و کمالات آراست…»

روزنامه «شرف»، با اشاره به سفر حاجی حسينقلی خان به مکه، اطلاعات بيشتری درباره او بدست می‌دهد:

«…در طی خدمات دولتی پيوسته اوقات به تحصيلات السنه خارجی و اکتساب معلومات عصر جديد و تکميل فنون ديپلماسی اشتغال ورزيده تا به يمن دانش و تربيت از طرف وزارت جليله خارجه، به ملاقات و مراودات رسميه با سفرای خارجه اختصاص، و به رتبه معاونی وزارت خارجه امتياز يافتند….»

روزنامه «شرف»، آن گاه، با تاکيد بر اين که حاجی حسينقلی خان مقام وزير مختاری ايران در هندوستان را با سربلندی تصدی کرده، از انتصاب او به عنوان فرستاده ايران به آمريکا، که سهواً آن را «دربار آمريکا» می‌خواند، اين چنين خبر می‌دهد:

«جناب حاج حسينقلی خان در هذه السنه يکهزار و سيصد و پنج به دارالخلافه احضار و به منصب جليل وزير مختاری و خطاب به ذيل “جنابی” و حمايل و نشان درجه اول خارجه و ماموريت به دربار دولت جمهوری آتازونی ينگی دنيا سرافراز و قرين اختصاص گرديده به شمول مراحم و الطاف خاص پادشاهانه شرف و مباهاتی کامل حاصل نمودند.»

حاج حسينقلی خان همراه هياتی ديپلماتيک متشکل از ده تن، روز دوازدهم محرم سال ۱۳۰۶ از استانبول رهسپار آمريکا شد. او، در «راپرت» يا گزارشی ويژه و رسمی، چند و چون اين سفر، ديدارش با رئيس جمهوری آمريکا، و اجاره محلی برای دفتر نمايندگی ايران در «واشينگتن دی. سی.۴» را با ذکرجزئيات به تهران فرستاد.

حاج حسينقلی خان، بر پايه همين راپرت، در آغاز وارد نيويورک می‌شود:

«يوم يکشنبه بيست و سه شهر محرم، قبل از ورود کشتی به لنگرگاه، بيرق دولت عليه به ديلک کشتی افراشته، نزديک به لنگرگاه که شديم، کشتی بخار کوچکی با يکی از نائب‌های وزارت خارجه به استقبال آمده، پيش از ورود کشتی به لنگرگاه، ما را با کمال توقير و احترام پياده کرده به ميهمانخانه ويندزور۵ که بهترين تمام مهمانخانه‌های نيويورک می‌باشد منزل گرفته، مدت بيست و چهار ساعت در آنجا توقف کردم.»
حاج حسينقلی خان، با رنگمايه‌یی از اغراق، نيويورک را همان اندازه پيشرفته‌تر از شهری مانند لندن می‌داند که شهرهای بگفته او «بلاد فرنگستان» از شهرهای خراب و بی‌جمعيت آسيای مرکزی پيشرفته‌ترند:

«در مدت توقف هشت ساعته لندن، مختصر سياحتی در آن جا شد. حق واقع و حقيقت مطلب اين است که لندن مطبخ خانه پرجمعيت بزرگی است با در و ديوار تمامًا سياه و هوايی دائماً تيره و تار بطوری که دل اهالی بومی می‌خواهد بترکد. به زور تماشاخانه‌ها و تياترها و خواندن کتب و روزنامجات خود را مشغول می‌کنند…. در شهر نيويورک هم به تماشا و سياحت بعضی از نقاط شهر رفته و بدقت و تامل تمام ترقيات ينگی دنيايی‌ها را ملاحظه کرده ، همين قدر تفاوتی که فيمابين شهرهای خراب بی‌جمعيت و صفای آسيای مرکزی، که اين جا هم يک روزی بمراتب از آن جا بدتر بوده، با شهر پاريس که مشهور دنياست، هست، ميان فرنگستان و آمريکا همان تفاوت را بطور يقين فرض نماييد. همچنين بر جناب مستطاب عالی که معلوم است حاجت اغراق گويی در بنده نيست. و مقصودی به جز حقيقت گويی ندارم که نتايج خوب از اين عرايض نسبت به وطن خود متصور می‌باشم…..»

حاجی حسينقلی خان، سپس از ديدارش با رئيس جمهوری آمريکا ياد می‌کند… و اين که دکتر «طارنس» پزشک و «ميرزا محمود خان»، منشی و مترجم هيات ايرانی همراه او بوده‌اند:

«از نيويورک سه ساعت از شب گذشته، وارد واشينگتن شده ، نايب وزارت خارجه فوراً به منزل وزير امور خارجه رفت که ايشان را از ورود بنده مطلع سازد…. يوم سه شنبه بيست و پنجم محرم الحرام با جبه ترمه به وضع ايران، به وزارت خارجه به ديدن مسطر بايرد۶، وزير امور خارجه رفته، دکتر طارنس و ميرزا محمود خان هم در همراه بودند.
صورت نطقی که به زبان انگليسی ترجمه شده بود به ايشان داده، پس از اظهار مسرت زياد و مهربانی بسيار، قرار شد که يوم چهارشنبه ساعت شش از روز برآمده، باز به همان وضع ايرانی، با نشان و حمايل به وزارت امور خارجه رفته، به اتفاق مسطر بايرد، وزير امور خارجه، به حضور جناب رئيس جمهوری رفتيم.
در ابتدا، نامه مبارک بندگان اعليحضرت اقدس شاهنشاهی، روحنا فداه را به دست شخص رئيس داده، ترجمه آن را هم که ازپيش از وقت حاضر شده بود به ايشان دادم. خوانده ، بسيار اظهار شعف و سرور کرده، مقام اين سفارت مخصوص را بسيار تبريک کرده، از مراحم ملوکانه اعليحضرت همايونی اظهار تشکر و امتنان فرمودند….»

در همين راپرت يا گزارش ويژه حاجی حسينقلی خان به وزير خارجه دربار قاجار، از ايجاد نخستين محل دفتر نمايندگی ديپلماتيک ايران در واشينگتن دی سی، پايتخت آمريکا نيز آگاه می‌شويم: ساختمانی با پنج طبقه!

«چون قبل از ورود، تهيه منزلی ديده نشده بود. لهذا مدت دو روز در يکی از مهمانخانه‌های معتبر منزل گرفته، پس از آن يک دستگاه عمارت عالی که پنج مرتبه است، نه ماه از قرار دو هزار دلار اجاره شد. و با بعض ملزومات ديگر و مخارج متعلق به آن جا، تقريباً دو هزار تومان پول ايران می‌شود. اين هم عرض شود که در نقطه بسيار معتبر واشينگتن می‌باشد و خيلی به خانه وزير خارجه نزديک است….»

نخستين دفتر نمايندگی ايران در واشينگتن، در خانه‌ایی اجاره‌ای*

در ترجمه سند اجاره نخستين محل دفتر نمايندگی رسمی ايران؛ با اين يادآوری در حاشيه که «هر دالر( يا دلار) معادل هفت هزار ريال(۷) وجه رايج ايران است، خانم «اسميت»(۸)، صاحب ساختمان شماره ۱۳۲۵ در محله شمال غربی واشينگتن می‌نويسد:

«اينجانبه مادام اسميت، يک دستگاه عمارت تمام ملکی خود واقع در نمره ۱۳۲۵ محله سمت شمال مغربی واشينگتون (را) با جميع لوازم از قبيل موبل(مبل)، و هر قسم اسباب خانه، به مدت نه ماه که از تاريخ نهم شهر اکتبر ۱۸۸۸ الی نهم ماه ژوئيه ۱۸۸۹ به جناب جلالتمآب آقای حاجی حسينقلی خان وزير مختار دولت عليه ايران اجاره دادم. از قرار ماهی دويست و بيست و دو دالر و دوازده سنت که مال الاجاره نه ماهه آن دو هزار دالر بوده باشد. مشروط بر اينکه در آخر هر ماه اجاره را دريافت کنم. همچنين متعهدم که چراغ عمارت را تا ماهی پنج دالر بدهم و در زمستان اطاق‌ها را به استثنا دو اطاق، گرم کنم….»

خود حاجی حسينقلی خان، در راپرتی جداگانه، اطلاعات بيشتری درباره نخستين محل رسمی دفتر نمايندگی ايران در آمريکا بدست داده است:
«جمعه شش شهر صفر المظفر ۱۳۰۶
«سيچقان ئيل ۱۸۸۸ مسيحی
نمره ۷
«در يوم سه شنبه سه شهر صفر المظفر ۱۳۰۶ مطابق با ماه اکتبر ۱۸۸۸ عيسوی به مبارکی و ميمنت به سفارتخانه نقل مکان کرده، و بيرق با احتشام دولت عليه در بالای هفتم طبقه عمارت برافراشته شد…اين عمارت مشتمل بر پنج مرتبه و دارای اطاقهای متعدد تو در توست. طبقه اول متعلق به دفاتر مبارکه است که سپرده به ميرزا محمودخان (منشی و مترجم) است.
مرتبه دوم مهمانخانه و سفره‌خانه و غيره است. مرتبه سوم منزل شخصی و دفتر مخصوص بنده است. مرتبه چهارم منزل ميرزا محمود خان و عبدالعلی‌خان و دو اطاق آراسته است که احتياطاً به جمعيت مهمان يا مسافری که وارد می‌شود، با مبل آراسته، منظور شده …. مرتبه پنجم انبار….و اين عمارت در خيابان بسيار معتبری که اطراف آن خانه بزرگان و وزراست، چه در فاصله عمارت وزير داخله و وزير امور خارجه است. و اين سفارت، به خانه وزير امور خارجه ازتمام سفارتخانه‌ها نزديکتر است و واقع در خيابان وسيع و عريضی است که از يک پارک جدا می‌شود که وسط آن پارک مجسمه سرتيپ نيکنامی می‌باشد. يک دستگاه کالسکه با اسب های جور بسيار ممتاز که تقريبا دو هزار تومان قيمت دارد گرفته شده، در کالسکه خانه سفارت حاضر و آماده است…..»

*ايران: خريدار سلاح‌های آمريکايی

در راپرت حاجی حسينقلی خان، برای نخستين بار، از گشوده شدن باب گفت و گو برای فروش سلاح‌های ساخت آمريکا به ايران آگاه می‌شويم… از جمله سلاحی که يادآور بمب‌های خوشه‌ای زمان ماست.
«در خصوص توپ ميتراليوز۸ آنچه در اين جا از وکلای صاحب کارخانجات تحقيق شده، قيمت حاليه و وضع آن ها از قرار ذيل است:
هر عراده يک هزار و يکصد دالر قيمت دارد و هر دالر به تفاوت وقت، از هفت الی هفت هزار و پانصد دينار می‌باشد. ولی در صورتی که چهل عراده خواسته شود، هر يک عراده يکصد دلار تخفيف داده خواهد شد.
نصف قيمت را در اين جا نقد می‌گيرند و نصف ديگر را بعد از تسليم توپ‌ها در بندر بوشهر بازيافت می‌نمايند.
وزن هر يک لوله به تنهايی عبارت از پانصد پوند، و وزن هر يک عراده فقط يکصد پوند می‌باشد. در هر دقيقه هشتاد و شش تير می‌اندازد. و هر گلوله آن سه هزار يارد انگليس که تقريباً دو هزار و پانصد ذرع ايران است، میرود. و در وقت ترکيدن، هريک گلوله بيست و هشت پارچه می‌شود….»

حاجی حسينقلی خان، همزمان يادآوری می‌کند که خواست ديگر ناصرالدينشاه برای خريد پارچه‌های پشمی و ابريشمی بافت آمريکا را نيز فراموش نکرده و به مستر «پرات۹»، کنسول ژنرال ايران در نيويورک ، پايتخت مالی و بازرگانی آمريکا، دستور داده است که در اين زمينه تحقيق کند.

از راپرت های ديگر حاجی حسينقلی ميرزا، معروف به حاجی واشينگتن، بروشنی می توان دريافت که اين مستر «پرات» در واقع برادر «اسپنسر پرات»۱۰ است که از سال ۱۸۸۶ تا ۱۸۹۱ وزير مختار آمريکا در ايران بود.

*سال «موش» در روابط ايران و آمريکا

شهرزاد: «…. و اما ای ملک جوانبخت، بدينسان بود که بيرق دربار قاجار بر بام عمارتی پنج مرتبه در بلده واشينگتن مقر حکومت ممالک متحده امريکا برافراشته شد. در سيچقان ئيل، سال موش، در نخستين سال از دور دوازده ساله ترکان، مغولان، قبچاقيان، اويغوران…..سال موش برابر با۱۸۸۸ عيسوی…. يکصد و بيست و دو سال پيش….»

و چون قصه بدين جا رسيد، شهرزاد لب از داستان فرو بست. خواهر کهترش، دنيازاد گفت: «ای خواهر طرفه حکايتی گفتی از “موش دوانی”‌ها نيز شمه‌ای ما را باز گوی…»

شهرزاد گفت: «شب بسر آمده، سپيده می‌دمد، اگر از هلاک رهايی يابم، و ملک از خون من درگذرد، در شب آينده، از سال موش و سال‌های پس از آن، عجايبی ترا خواهم گفت، هوشربا، آن چنان که سر از دستار نتوان شناخت.»

*در بخش آينده:
در بخش آينده اين رشته برنامه های ويژه، نه تنها از «موشدوانی» های خداوندگاران استعمار در روابط ايران و آمريکا، که از کشيده شدن پای آمريکاييان به صحنه هراس انگيز و انباشته از مکر و خدعه و فريب، برای سلطه هر چه بيشتر بر ايران آگاه می شويم.
1- peri
fairy -2
Sammy Davies Jr. -3
Washington D.C. (District of Columbia) -4
Windsor-5
Mr. Bayard-6
7 – برابر با هفت قران يا هفت درصد يک تومانی امروز
8- Mrs. Smith
Mitrailleuse -9 (با تلفظ درست: ميترايوز)
10 – Pratt
Spencer Pratt (۲۷ Aug.-۱۸۹۱/۰۴ Apr. ۱۸۹۲ – 11 نماينده ديپلماتيک آمريکا در ايران




برچسب‌ها: , , , , ,

پیام شما  • پیام و نام‌هایی که به زبان‌های دیگر و یا پینگلیش نوشته شوند، حذف خواهند شد! برای تبدیل پینگلیش به فارسی به اینجا بروید.